در منابع تاریخی از دیوار بزرگ گرگان

در منابع تاریخی از دیوار بزرگ گرگان با نام های دربند گرگان، دربند خزران، باب الابواب، سد ایران و توران، سد یاجوج و ماجوج، سد پیروز، سد خسرو، سد انوشیروان، سد اسکندر، سد قزل آلان و مارسرخ نیز یاد شده است که از زمان یزدگرد دوم(443-451 م) ساخت آن شروع و در زمان شاه پیروز(459-483 م) ادامه یافته و در زمان خسرو اول(انوشیروان) طی سالهای(531-579 م)به اتمام رسید. 

مهندسان دوره ساسانی با دانش کافی و شناخت کامل از موقعیت جغرافیایی منطقه، جریان گرگانرود و شیب زمین از شرق به غرب(متوسط اختلاف ارتفاع دشت گرگان در نواحی شرقی مثبت 25 و در نواحی غربی و سواحل دریای کاسپین منفی 25 است) ابتدا با حفر خندق، حفر کانالهای آبرسانی، احداث سد و ایجاد کوره های آجرپزی با  ترکیب 3 عنصرخاک، آب، آتش نسبت به تولید خشت و آجر مورد نیاز برای ساخت دیوار بزرگ گرگان اقدام نمودند. کمبود مواد و مصالح مقاوم(سنگ) در طول مسیر دیوار بزرگ گرگان و فراوانی خاک از جنس لس در بستر طبیعی دشت گرگان، زمینه لازم برای تولید خشت خام با استفاده از خاک حاصل از حفر 200 کیلومتر خندق دیوار بزرگ گرگان، خندق های 36 قلعه و بیش از 25 قلعه شهر بزرگ و کوچک و ترکیب آن با کاه و آب گرگانرود و پخت آنها در صدها کوره آجرپزی مجاور دیوار بزرگ گرگان، قلعه ها و قلعه شهرها، نشانی از نبوغ، خلاقیت و بهره وری از مصالح بوم آورد مهندسین ساسانی دارد.

تاکنون سیاحان و سفرنامه نویسان زیادی از دیوار بزرگ گرگان یاد نموده اند و از سال 1310 خورشیدی مطالعات میدانی پراکنده ای توسط بعضی پژوهشگران ایرانی و غیر ایرانی روی دیوار بزرگ گرگان انجام شده است اما تهیه عکس هوائی از محوطه های باستانی ایران و علی الخصوص شناسایی 170 کیلومتر از مسیر دیوار بزرگ گرگان توسط آقای اشمیت امریکائی، بستر لازم را برای مطالعات گسترده باستان شناسی فراهم نمود. در دهه 1350 خورشیدی شادروان دکتر محمد یوسف کیانی، سرپرست هیات کاوش های باستان شناسی دشت گرگان با پرواز مجدد بر روی دیوار بزرگ گرگان موفق به شناسائی 155 کیلومتر از مسیر دیوار بزرگ گرگان از سواحل شرقی دریای کاسپین تا کوه های پیشکمر در ارتفاعات معروف به عرب داغ می شود که نتایج این بررسی هوایی با همکاری شادروان مهندس محمد مهریار، به همراه نتایج اولین کاوش دیوار بزرگ گرگان در قلعه شماره 13 و دشت حلقه یکی از قلعه شهرهای مهم ساسانی در دشت گرگان، چاپ و ارائه گردید.

پس از یک وقفه 15 ساله در روند مطالعات دیوار بزرگ گرگان و تاسیسات وابسته، با تاسیس استان گلستان در سال 1377 خورشیدی و تشکیل مدیریت میراث فرهنگی با پیگیری های صورت گرفته دیوار بزرگ گرگان به همراه چندین اثر شاخص در سطح کشور به عنوان یکی از پروژه های بزرگ در حوزه میراث فرهنگی کشور معرفی و بر حسب میزان اعتبار تخصیصی، اقدامات حفاظتی دیوار بزرگ گرگان نیز شروع می شود. در سال 1378 خورشیدی با تامین بخشی از اعتبارات پژوهشی، اولین بار بررسی پیمایشی هدفمند باستان شناسی آغاز و در تابستان این سال دیوار بزرگ گرگان به همراه تاسیسات وابسته با شماره 2345 در تاریخ 29/04/1378 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسید. به علت گستردگی و پراکندگی قلمرو دیوار بزرگ گرگان در محدوده جغرافیایی استان گلستان(ارتفاعات البرز شرقی، جلگه ها و دشت های حاصلخیز، ترکمن صحرا، حوضه آبریز گرگانرود، اترک رود، سواحل شرقی دریای کاسپین، خلیج گرگان و ... ) هنوز اطلاعات کاملی از دیوار بزرگ گرگان و تاسیسات وابسته وجود ندارد و همچنان نیازمند استمرار مطالعات میدانی، اقدامات حفاظتی، معرفی و آگاهی بخشی عمومی است.  

خوشبختانه چاپ و انتشار نتایج حاصل از بررسی و کاوش های باستان شناسی در معرفی این اثر طویل باستانی در مجامع علمی و مراکز دانشگاهی داخلی- خارجی تاثیر چشمگیر داشته و موجبات استقبال عمومی را به عنوان یک فرصت گردشگری فرهنگی-تاریخی پایدار برای استان گلستان فراهم نموده است. حفاظت اضطراری با نصب پایه های بتونی با فواصل معین در طول مسیر دیوار بزرگ گرگان و سرکشی و کنترل فیزیکی متناوب توسط نیروهای یگان حفاظت میراث فرهنگی و تشکیل انجمن های میراث فرهنگی در سطح روستا، دهستان، بخش، شهر، شهرستان و استان و هماهنگی بین بخشی با دستگاه های اجرائی و تاسیس دفتر پایگاه میراث فرهنگی دیوار بزرگ گرگان با خرید یکی از خانه های تاریخی واقع در بافت تاریخی شهر استارآباد/گرگان(خانه مفیدبان) به منظور هماهنگی و مدیریت یکپارچه پروژه بخشی از اقدامات استحفاظی اولیه در ارتباط با دیوار بزرگ گرگان بوده است. جلوگیری و مدیریت روند رشد و توسعه روزافزون زیر ساخت های عمرانی و طرح های صنعتی، کشاورزی و ساخت و سازهای روستایی و شهری در سطح محلی- ملی به عنوان یکی از عوامل انسانی تخریب و تهدید دیوار بزرگ گرگان و تاسیسات وابسته و اصلاح افکار و نظریه طرح مرمت و احیای دیوار بزرگ گرگان از سوی بعضی علاقمندان و پژوهشگران با این تصور عمومی از دیوار بزرگ گرگان که دارای ساختاری حجیم با مواد و مصالح مشخص بوده و در حال تخریب و ویرانی می باشد و باید مرمت و احیاء شود بسیار دشوار است. چون از عظمت و شکوه دیوار بزرگ گرگان در طول 200 کیلومتر و سایر تاسیسات وابسته فقط چند ردیف آجر و خشت و قطعات شکسته آن گاها" در سطح زمین  و کمتر در زیر زمین باقی مانده است (از بخش اعظم آجرهای دیوار بزرگ گرگان و تاسیسات وابسته در گذشته نچندان دور در ساخت و سازهای روستایی و شهری استفاده شده و دیوار بزرگ گرگان وجود خارجی ندارد) و در بهترین حالت ممکن خندق های مسیر دیوار و پیرامون قلعه های متصل به دیوار و قلعه شهرهای مجاور قابل مشاهده است. دیوار گرگان و تاسیسات وابسته به نگاه پژوهشگران و باستان شناسان یک منظر فرهنگی- تاریخی بزرگ و وسیع است که همه پهنه جغرافیایی استان گلستان را در بر می گیرد و قبل از هر اقدامی که منجر به مرمت و احیاء شود نیازمند مطالعات گسترده باستان شناسی در طی سالیان متمادی است که در صورت وجود شواهد باستان شناختی و ساختار معماری مشخص، قابل مرمت و احیای موضعی فقط در حد خوانا سازی بقایای معماری با روش های مختلف علمی است که در ارائه بازسازی ذهنی گردشگران تاثیر گذار است. در غیر اینصورت برابر ضوابط و دستورالعمل های موجود بازسازی و احیای آثار فرهنگی- تاریخی منوط به ارائه مستندات تاریخی و کشفیات باستان شناسی است که تاکنون در پروژه دیوار بزرگ گرگان تنها در چند کارگاه باستان شناسی به این امور پرداخته شده است که در بهترین حالت الگویی برای معرفی دیوار بزرگ گرگان و جلب و جذب گردشگران داخلی- خارجی محسوب می شود. توضیح اینکه دیوار بزرگ گرگان و تاسیسات وابسته در همین شرایط فعلی در صورت وجود زیرساخت های گردشگری قابلیت جذب گردشگران را در سطح محلی- ملی و بین المللی را دارد و حتی از چند سال گذشته نامزد ثبت در فهرست میراث جهانی است. اما عدم وجود نقشه عرصه و حریم و عدم برخورداری از حداقل امکانات حفاظتی و ابزار و وسایل فنی و رفاهی و از همه مهمتر عدم وجود نیروهای انسانی ماهر و علاقمند در کنار کمبود منابع مالی از مشکلات اساسی دیوار بزرگ گرگان محسوب می شود که تنها راه برون رفت از این وضعیت اعتقاد به حفظ مواریث فرهنگی- تاریخی و همت بلند دولتمردان در تحقق  اهداف نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران است که در قبال آن شاهد پویایی و رونق اقتصادی و اشتغالزایی و افزایش درآمد ناخالص ملی خواهیم بود.

امیدواریم در آینده نزدیک و بعد از تهیه و ترسیم نقشه عرصه و حریم و تکمیل طرح راهبردی و مدیریت جامع قلمرو دیوار بزرگ گرگان با همکاری همه مردم و دستگاه های اجرائی ذیربط شاهد ثبت این اثر ارزشمند در فهرست میراث جهانی و توسعه گردشگری پایدار و ارایه خدمات به گردشگران ایرانی و غیر ایرانی در منطقه باشیم.